Türkiye genelinde ilk COVID-19 –Koronavirüs– vakası 10.03.2020 tarihinde duyurulmuş olup, 11.03.2020 tarihinde ise Dünya Sağlık Örgütü tarafından Koronavirüs salgınının pandemi haline gelmiş olduğu ilan edilmiştir. Salgın sebebiyle sosyal hayat sekteye uğramış; hukuki, ticari ve ekonomik ilişkiler açısından da pek çok olumsuzluk meydana gelmiştir. İşbu çalışmamızda; Koronavirüs sebebiyle Türkiye genelinde oluşan olumsuzluklar nedeniyle enerji yatırımları bakımından meydana gelen değişiklikler ile bu değişiklikler karşısında alınan ve alınması gereken tedbirler tartışılmıştır.
1. Koronavirüs Salgınının Elektrik Piyasasında Mücbir Sebep Olarak Kabul Edilmesi
Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği[1] -Lisans Yönetmeliği- m. 35 ile önlisans ve lisans sahibinin ilgili mevzuattan kaynaklanan yükümlülüklerinin, mücbir sebep hallerinde, etkilendikleri oranda, mücbir sebebin etkileri giderilinceye kadar, Kurul kararıyla ertelenebileceği veya askıya alınabileceği düzenlenmiştir. İletim ve dağıtım faaliyetlerine ilişkin yükümlülükler hariç olmak üzere ilgili yükümlülüklerin yerine getirilemeyeceği anlaşılırsa Kurul, önlisans ve lisans sahibinin yükümlülüğünün kaldırılmasına da karar verebilir.
Lisans Yönetmeliği 35. maddenin devamında mücbir sebebe ilişkin Enerji Piyasası Düzenleme Kurumuna -EPDK- yazılı başvuru yapılması gerektiği düzenlenmiş salgın hastalık da mücbir sebebe örnek olarak sayılmıştır.
04.04.2020 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Enerji Piyasası Düzenleme Kurulunun –Kurul– 02.04.2020 tarihli 9276 sayılı kararı[2] ile Koronavirüs salgınının, Lisans Yönetmeliği m. 35 kapsamında mücbir sebep sayılmasına ve aşağıda sayılan sürelerin uzatılmasına karar verilmiştir.
Lisans Yönetmeliği kapsamında önlisans veya üretim lisansı sahibi kişilerin süreli yükümlülükleri açısından 10.03.2020 tarihinde ve sonrasında sona eren ya da sona erecek olan;
- Önlisans süreleri ile üretim lisansı kapsamında inşaat öncesi dönem ile inşaat dönemi ya da Yönetmelik geçici madde 15 kapsamındaki işletmeye geçmemiş ya da geçememiş lisanslara yönelik yükümlülükleri erteleme süreleri,
- Önlisans veya üretim lisansında tadil işleri kapsamında belirlenen yükümlülüklere ilişkin süreleri,
- Birleşme ve bölünme işlemleri kapsamında belirlenen yükümlülüklere ilişkin süreleri,
- Eskisinin devamı mahiyetinde üretim lisansı verilmesi kapsamında belirlenen yükümlülüklere ilişkin süreleri,
- Önlisans ve lisans başvuruları kapsamında gerekli bilgi ve belgelerin tamamlanması için verilen süreleri,
- Yönetmelik madde 18/2 kapsamında yapılması öngörülen önlisans tadil başvurularına ilişkin süreleri
sona erme tarihinden itibaren bir defaya mahsus olmak üzere herhangi bir işleme gerek kalmaksızın -bu anlamda md. 35 ile düzenlenen yazılı başvuru yapılmasına gerek olmaksızın- 3 ay süreyle uzatılmasına karar verilmiştir.
9276 sayılı Kurul Kararının devamında Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği[3] m. 19 doğrultusunda kurulması öngörülen üretim tesislerinden bağlantı anlaşması süresi 10.03.2020 tarihinde veya sonrasında sona eren veya sona erecek olan kişilere de sona erme tarihinden itibaren bir defaya mahsus olmak üzere sürelerin, herhangi bir işleme gerek kalmaksızın 3 ay süreyle uzatılmasına karar verilmiştir.
Görülmüş olduğu üzere Kurul tarafından verilen karar ile Koronavirüs mücbir sebep olarak nitelendirilmiş olup, karar kapsamında sadece belirtilen durumlar için herhangi bir başvuru yapılmaksızın Koronavirüs mücbir sebep sayılacaktır.
Koronavirüs salgını sonucu kararda sayılmayan başkaca yükümlülüklerin de salgından etkilenmesi halinde Lisans Yönetmeliği md. 35 kapsamında hak sahiplerinin EPDK’ya yazılı mücbir sebep başvurusunda bulunması mümkündür. Yapılacak başvuruda:
- Mücbir sebebin başlama tarihini ve mahiyeti,
- İlgili mevzuat kapsamındaki yükümlülüklerine olan etkileri,
- Mümkün olması halinde etkilerin tahmini giderilme süresi
açıklanarak ilgili yükümlülüklerin ertelenmesi, askıya alınması veya kaldırılması talep edilebilir.
2. Koronavirüs Salgınının YEKDEM Başvurularına Etkisi
Koronavirüs sebebiyle başta enerji yatırımları olmak üzere pek çok yatırım, gelişen koşullar sonucu risk altına girmiş bulunmaktadır. Ancak 9276 sayılı Kurul kararında yatırımların tamamlanması sürecine de doğrudan etki eden salgın durumu her türlü hukuki yükümlülük için mücbir sebep olarak nitelendirilmemiştir. Bu kapsamda Koronavirüs salgınının YEKDEM başvuruları bakımından değerlendirilmesi gerekir.
Yenilenebilir enerji kaynakları için yapılacak olan yatırımları desteklemek ve dışa bağımlılığı azaltmak amacıyla 5346 sayılı Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı Kullanımına İlişkin Kanun -YEK Kanunu- kabul edilmiştir. YEK Kanunu ile yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı elektrik enerjisi üretiminin teşvik edilmesi amacıyla üretim faaliyeti gösterenlerin yararlanabileceği yenilenebilir enerji kaynakları destekleme mekanizması -YEKDEM- oluşturulmuştur.
YEK Kanunu ve bu kanun kapsamında çıkarılmış olan Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Belgelendirilmesi ve Desteklenmesine İlişkin Yönetmelik -YEKDEM Yönetmeliği- ile beraber yatırımcılara, ürettikleri yenilenebilir enerji için satın alma garantisi tanınmış ve bu garanti on yıl süre boyunca sabit fiyat üzerinden verilmiştir[4]. YEKDEM Yönetmeliği md. 5 uyarınca, lisans sahibi tüzel kişilerin bir sonraki takvim yılı için YEKDEM’e kayıt olmak istemeleri halinde 31.10.2020 tarihine kadar EPDK’ya başvurmaları gerekmektedir.
Bunun yanı sıra YEKDEM, 31.12.2020 tarihine kadar işletmeye girmiş ya da girecek olan ve kanun kapsamında yer alan üretim tesislerine uygulanabilecektir. Dolayısıyla, YEKDEM desteğinden faydalanmak isteyen lisans sahibi tüzel kişilerin 31.12.2020’ye kadar tesislerini tamamlamaları gerekmektedir. Bu tarihten sonra YEKDEM’in hangi şartlarla uzatılacağına ilişkin henüz bir düzenleme bulunmamaktadır. Dolayısıyla 31.12.2020 tarihine kadar YEKDEM başvurusu yapamayan/işletmeye geçemeyen tesisler bakımından fiyat belirsizlikleri söz konusu olacaktır.
Ancak Koronavirüs salgını nedeniyle enerji üretimi yapılacak tesislerin inşasına devam edilememekte, tedarik zincirinde sekteye uğramakta, ithal edilmesi gereken ekipmanlarla ilgili pek çok aksaklık yaşanmaktadır. Proje iş planlarını doğrudan etkileyen bu durum nedeniyle yatırımcıların tesislerin tamamlanamaması nedeniyle YEKDEM’den yararlanamama riski bulunmaktadır.
Nitekim Türk Rüzgâr Enerjisi Birliği -TÜREB- tarafından Koronavirüs salgınının türbin imalatının ve teslim süresinin gecikebileceğini, rüzgâr santrallerinin bu yıl tamamlanmalarının riske girdiği belirtilerek Koronavirüsün “mücbir sebep” olarak öngörülmesi ve YEKDEM mekanizmasından yararlanabilmek için Aralık 2020 olarak belirlenen santral tamamlanma tarihinin ertelenmesi yönünde çağrı yapılmıştır[5]. Aynı yönde Jeotermal Elektrik Santral Yatırımcıları Derneği -JESDER-, Uluslararası Güneş Enerjisi Topluluğu Türkiye Bölümü -GÜNDER- ile Biyogaz Yatırımlarını Geliştirme Derneği -BİYOGAZDER- tarafından yapılan açıklamalarda da genel olarak; malzeme temininin gecikmesi nedeniyle yatırımcılar açısından mağduriyetin oluşacağı ve santrallerin tamamlanmasında gecikme yaşanacağı belirtilmiş olup YEKDEM’den yararlanabilmek için son başvuru tarihine yetişebilmenin imkansız hale geldiğinin altı çizilmiştir. Tüm bu açıklamalarda YEKDEM’e başvuru süresinin, Koronavirüsün “mücbir sebep” olarak nitelendirilerek uzatılması talep edilmiştir[6].
YEK Kanunu ve YEKDEM Yönetmeliğinde mücbir sebebe ilişkin özel bir düzenleme bulunmamaktadır. Ancak YEKDEM Yönetmeliğinin dayanak Kanunlarından olan 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu m. 5/7 “Mücbir sebep hâlleri ile lisans sahibinden kaynaklanmayan haklı sebepler dışında üretim tesisinin lisansında belirlenen inşaat süresi içerisinde kurulmaması veya kalan süre içerisinde kurulamayacağının tespit edilmesi hâllerinde lisans iptal edilir ve teminat mektubu irat kaydedilir.” hükmünde üretim tesisi inşaatının mücbir sebep nedeniyle tamamlanamaması hali düzenlenmiştir.
Gelinen aşamada salgın nedeniyle YEKDEM başvuru sürelerinin uzatılmasına ilişkin herhangi bir karar alınmamıştır. Ancak hak sahibi kişilerin ilgili kurumlara salgın mücbir sebebine dayanarak yazılı başvuru ile süre uzatım talebinde bulunması mümkündür. Yapılacak olan bireysel talepler hakkında ilgili kurumlarca verilen karara karşı idari yargıya başvurulabilecektir.
3. Dağıtım Sahibi Tüzel Kişiler ve Görevli Tedarik Şirketlerinden Enerji Alan Tüketiciler Tarafından Yapılması Gereken Sanayi Sicil Belgelerinin İbrazı İçin Süre Uzatımı Verilmesi
Yukarıda belirtilmiş olan 9276 sayılı karar gibi, Kurul tarafından 11.04.2020 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanmış olan 9294 sayılı kararda da[7], tüketicilerin gerekli sanayi sicil belgelerini Dağıtım Lisansı Sahibi Tüzel Kişiler ve Görevli Tedarik Şirketlerinin Tarife Uygulamalarına İlişkin Usul ve Esaslar madde 3/2 uyarınca düzenlenmiş vize bitim tarihinden itibaren 30 -otuz- gün içerisinde ibraz etme kuralı, vize süreleri 01.03.2020 tarihi itibariyle dolan ya da 30.06.2020 tarihine kadar dolacak olan sanayi işletmeleri bakımından 90 -doksan- güne çıkarılacak şekilde değiştirilmiştir. Görüldüğü üzere bu kararda da tüketicilerin yükümlülüklerini Koronavirüs sürecinde uzatarak kolaylık sağlamak hedeflenmiştir.
4. Sonuç
Koronavirüs salgını elektrik piyasası bakımından 9276 sayılı Kurul kararı ile mücbir sebep kabul edilmiştir. Kararda elektrik piyasasında faaliyet gösteren önlisans veya üretim lisansı sahibi kişiler ile lisanssız üretim faaliyeti kapsamında bağlantı anlaşması imzalamış olan kişilerin, 10.03.2020 tarihinde ve sonrasında sona erecek pek çok süreli yükümlülükleri 3 ay süre ile ertelemiştir.
Öte yandan Koronavirüs sebebi ile enerji alanında yapılan yatırımlar kapsamında talep edilen malzeme tedarikinin ve üretiminin gecikmesi, yatırımların zamanında tamamlanamayacak olmaları, tesis inşaatlarının iş programına uygun şekilde devam edememesi enerji piyasası yatırımcılarını doğrudan etkilemektedir. Kurul tarafından Koronavirüs nedeniyle birtakım süre uzatım kararları alınsa da YEKDEM başvuruları hakkında herhangi bir düzenleme yapılmaması birçok yatırımı olumsuz yönde etkileyebilecektir. Bu nedenle YEKDEM desteğinden yararlanmak için yatırımların 31.12.2020 tarihine kadar tamamlanması şartının mücbir sebebin varlığı sebebiyle uzatılması yararlı olacaktır. Böyle bir uzatımın yapılmaması durumunda ise hak sahibi kişilerin ilgili kurumlara mücbir sebep nedeniyle yazılı başvuru yaparak süre uzatım talebinde bulunmaları mümkündür.
Av. Doç. Dr. Süleyman YILMAZ
Av. İlayda ŞİMŞEK, LL. M.
[1]02.11.2013 tarihli ve 28809 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.
[2] İlgili kararın tamamı için bkz: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200404-7.pdf
[3]12.05.2019 tarihli ve 30772 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.
[4]Topal, Fatih, Yenilenebilir Enerji Destekleme Mekanizmasının (YEKDEM) Elektrik Piyasalarına Olan Etkileri ve Sürdürülebilir Bir Model Önerisi, Yüksek Lisans Tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Eylül 2019, s.22.
[5] Enerji ve Çevre Dünyası Dergisi, 157. Sayı, Nisan 2020, s.21.
[6] Enerji ve Çevre Dünyası Dergisi, 157. Sayı, Nisan 2020, s.20-22.
[7] İlgili kararın tamamı için bkz: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200411-11.pdf.
